- Autorskie prawa majątkowe są dziedziczne i działają jeszcze 70 lat po śmierci twórcy. Przez ten czas utwory dalej zarabiają.
- ZAiKS inkasuje tantiemy także po śmierci autora, a spadkobiercy mogą po nie sięgnąć nawet wtedy, gdy twórca sam nie był zrzeszony.
- Najwięcej problemów rodzi brak porządku: nieznane umowy, niezgłoszone utwory i sprzeczne testamenty.
- Dobrze sporządzony testament i jedno miejsce na ważne informacje oszczędzają bliskim lat chaosu i konfliktów.
24 czerwca odbył się dziewiętnasty webinar LegacyApp. Tym razem rozmawialiśmy o tym, co dla wielu twórców pozostaje wielką niewiadomą: czym jest twórczość w spadku i co dzieje się z pieniędzmi z niej płynącymi po śmierci autora. Gościem była mecenas Katarzyna Szwed-Kawka, radca prawny w Stowarzyszeniu Autorów ZAiKS, przez sześć lat sędzia orzekająca w sprawach spadkowych.
Wniosek z całego spotkania jest prosty: twórczość ma wymierną, finansową wartość, która nie znika wraz z autorem. Problem w tym, że bliscy często nie wiedzą, że coś im przysługuje, ani od czego zacząć.
Prawa twórcy pracują na rzecz spadkobierców jeszcze przez dekady. Ale nawet najlepiej zabezpieczone prawa nic nie dadzą, jeśli bliscy nie wiedzą, że istnieją.
Twórczość nie kończy się wraz z autorem
Piosenki w radiu, spektakle w teatrze, zdjęcia, utwory plastyczne czy literackie. Wszystko to wciąż jest odtwarzane, nadawane i udostępniane, więc wciąż powinno generować wynagrodzenia dla autora. ZAiKS, organizacja z 108-letnią historią, inkasuje te tantiemy i wypłaca je twórcom, a po ich śmierci spadkobiercom.
Co ważne, mecenas Szwed-Kawka podkreśliła, że spadkobiercy mogą sięgnąć po te środki nawet wtedy, gdy twórca za życia nie zapisał się do ZAiKS. Z mocy ustawy organizacja inkasuje wynagrodzenia na określonych polach: nadania radiowe i telewizyjne, internet, reemisja i odtworzenia. Każde pole eksploatacji to z zasady osobne wynagrodzenie.
Dwa rodzaje praw, o których warto wiedzieć
Prawa autorskie dzielą się na majątkowe i osobiste, i to rozróżnienie jest kluczowe.
Prawa majątkowe to sfera ekonomiczna: prawo do korzystania z utworu, rozporządzania nim i do wynagrodzenia. Są dziedziczne i zbywalne, ale ograniczone w czasie. Działają 70 lat od śmierci twórcy, po czym utwór przechodzi do domeny publicznej. To one wchodzą w skład spadku razem ze zgromadzonymi, a niewypłaconymi tantiemami.
Prawa osobiste chronią więź twórcy z dziełem. Są niezbywalne i wieczyste, nie wygasają nawet po 70 latach. Po śmierci autora wykonuje je wskazana w testamencie osoba, a jeśli twórca nikogo nie wskazał, kolejno: małżonek, dzieci, rodzeństwo i ich zstępni. To dzięki nim rodzina może zareagować, gdy ktoś wykorzysta utwór w sposób godzący w przekonania autora, na przykład w kampanii politycznej, z którą twórca nigdy by się nie zgodził.
Gdzie najczęściej robi się problem
Z praktyki mecenas Szwed-Kawki wynika, że najwięcej kłopotów bierze się nie z prawa, lecz z braku informacji.
- Nieznane umowy: spadkobiercy nie wiedzą, czy prawa przeniesiono na wydawcę, czy była to licencja czasowa, która wróci do spadku. Warto archiwizować umowy, choćby w formie zdjęć.
- Niezgłoszone utwory: w szufladzie zostają rękopisy, o których nikt nie wie. Tak było z Mironem Białoszewskim, którego utwory wydano dopiero po śmierci. Dzieło trzeba wtedy dorejestrować i potwierdzić autorstwo.
- Sprzeczne testamenty: kilka dokumentów potrafi zablokować sprawę na lata. W głośnym sporze o spadek po Arecie Franklin rodzinę pogodził dopiero odnaleziony później, najnowszy testament.
Testament: mniej chaosu dla bliskich
Dobrze sporządzony testament to według mecenas Szwed-Kawki fundament. Można w nim wskazać, kto odziedziczy prawa majątkowe i kto będzie wykonywał prawa osobiste, powołać wykonawcę testamentu, a także skorzystać z zapisu windykacyjnego, czyli najprostszego dziś sposobu, by przepisać konkretny składnik majątku wskazanej osobie. Warto też pamiętać o wyborze prawa właściwego: jeśli mieszkamy za granicą, dobrze zaznaczyć w testamencie, że spadek ma być rozstrzygany według prawa polskiego.
Aby odebrać tantiemy w ZAiKS, potrzebne są dokumenty formalne: prawomocne orzeczenie spadkowe lub europejskie poświadczenie dziedziczenia, a czasem umowa działu spadku. ZAiKS musi widzieć oryginał z poświadczeniem prawomocności, nie kopię.
Jak w tym pomaga LegacyApp
Większość tych problemów ma jedno wspólne źródło: bliscy nie wiedzą, co istnieje i gdzie tego szukać. LegacyApp to prosta aplikacja na telefon, w której gromadzisz w jednym miejscu ważne informacje: gdzie masz polisę, że twoja twórczość jest zarejestrowana w ZAiKS, gdzie leży najświeższy testament, jak uzyskać dostęp do kont.
Notatki są zaszyfrowane na twoim telefonie, a ich kopia trafia do twojego własnego Google Drive lub iCloud, nigdy na serwery operatora. Aplikacja od czasu do czasu pyta, czy wszystko w porządku. Jeśli przestaniesz odpowiadać, wskazana przez ciebie osoba, po potwierdzeniu przez twoje zaufane osoby, otrzymuje bezpieczny dostęp do tego, czym chciałeś się podzielić. To ty decydujesz, kto i kiedy dostanie te informacje. LegacyApp jest też częścią Klubu ZAiKS, więc twórcy zrzeszeni w stowarzyszeniu znajdą specjalną ofertę.
Zapisz, gdzie zarejestrowana jest twoja twórczość i gdzie leży najświeższy testament.
Prawa osobiste nie gasną nigdy
Webinar zakończył się pytaniem, które streszcza całą rozmowę: kiedy gasną autorskie prawa osobiste do utworu? One nie gasną nigdy, są wieczyste. Nawet po upływie 70 lat chronią więź twórcy z dziełem, a bliscy mogą reagować na każde nadużycie. Zobacz ten moment w skrócie z webinaru:
Pełne nagranie znajdziesz w naszym wydarzeniu na LinkedIn. Jeśli chcesz uporządkować swoje sprawy, zacznij od jednej notatki.
Pytania i odpowiedzi
Krótka wersja, dla osób (i asystentów) w pośpiechu.
Czy spadkobiercy dziedziczą prawa autorskie?
Tak. Autorskie prawa majątkowe wchodzą w skład spadku i działają jeszcze 70 lat po śmierci twórcy.
Czy dostanę tantiemy, jeśli zmarły nie był w ZAiKS?
Tak. Na polach wskazanych w ustawie ZAiKS inkasuje wynagrodzenia z mocy prawa, więc spadkobiercy mogą po nie sięgnąć.
Co, gdy spadkobierców jest kilku?
Dziedziczą według swoich udziałów. Warto, by ustanowili jednego pełnomocnika do działania przed ZAiKS.
Jakie dokumenty trzeba przedstawić w ZAiKS?
Prawomocne orzeczenie spadkowe lub europejskie poświadczenie dziedziczenia, czasem umowę działu spadku. Zawsze oryginał, nie kopię.
Kiedy gasną autorskie prawa osobiste?
Nigdy. Są wieczyste i chronią więź twórcy z utworem także po upływie 70 lat.
